عليك » « 61 » ، « أسلم تسلم » ، « سلام على من آمن باللّه » ، آغاز مىشده و در خطاب به مسلمانان ، جملهء « سلام عليك » يا « السّلام على من آمن باللّه و رسوله » و در خطاب به كافران ، جمله‌اى چون : « سلام على من اتّبع الهدى » مىآمده و گاهى نيز نامه بدون سلام آغاز مىگشته است « 62 » در شمارى از نامه‌هاى پيامبر ( ص ) جمله‌اى چون « إنّى أحمد إليك اللّه الّذى لا إله الّا هو » در ستايش آفريدگار به كار رفته است . « 63 » در خور يادآورى است كه در صدر اسلام ، نامه‌ها را با جملهء « الحمد للّه . . . » آغاز نمىكردند . در هيچ يك از نوشته‌هاى پيامبر ( ص ) نيز به اين تركيب بر نمىخوريم . همچنين هيچ يك از نوشته‌هاى به دست آمده از خلفاى راشدين نيز با « الحمد للّه . . . » ، آغاز نشده است . اين تركيب در آغاز پيمان نامهء حكميّت ميان على بن ابى طالب ( ع ) و معاويه نيز ديده نمىشود « 64 » . تركيب « الحمد للّه . . . » در آغاز نوشته‌هاى اسلامى ، تعبيرى است نو ، كه با الهام از تحميد زمان پيامبر : ( إنّى أحمد إليك اللّه . . . » ، از قرن دوم هجرى به اين سوى ، به كار گرفته شده است . عبد الحميد بن يحيى ، كاتب و دبير مروان بن محمّد آخرين خليفهء اموى كه در آغاز نامه‌ها ، از تحميدات بلند سود مىجست ، اين شيوه را بنياد نهاد و ديگران نيز از وى پيروى كردند « 65 » . ولى چنين پيداست كه در صدر اسلام ، از تركيب « الحمد للّه . . . » در آغاز خطبه‌ها استفاده مىشده است . خطبهء حجّة الوداع پيامبر ( ص ) و شمارى از خطبه‌هاى نهج البلاغة ، نمونه‌هاى گويايى است بر اين معنى « 66 » . « امّا بعد » در متن نامه‌ها : متن اصلى نامه‌ها ، بيشتر با جملهء « امّا بعد » ، آغاز مىگشته است . به كار بردن امّا بعد در خطبه‌ها و نوشته‌هاى پيش از اسلام نيز ميان تازيان ، رسم بوده است . اين عبارت در اصل از دو جملهء شرط و جواب شرط ( مهما يكن من شىء بعد . . . فهو كذا ) ، تشكيل شده بوده ، پس از تخفيف ، به صورت « امّا بعد ف . . . » ، به جا مانده است . مىگويند نخستين بار ، يكى از سخنوران نامدار عرب پيش از اسلام به نام « قسّ بن ساعده » از قبيلهء إياد ، در خطبه‌هاى خود ، از اين تركيب ، سود مىجسته است « 67 » . ابو هلال عسكرى در قرن چهارم هجرى مىنويسد : در گذشته ، نويسندگان ، آغاز هر بند از نامه‌ها

--> ( 61 ) . كتاب الصّناعتين ، أبو هلال عسكرى ، ص 165 . ( 62 ) . صبح الأعشى ، 6 / 366 . بنگريد : مجموعة الوثائق . . . ( ش 77 ، 78 ، 94 ) . ( 63 ) . صبح الأعشى ، همان ، 366 ، 367 ، 368 ( نامه‌هاى پيامبر ( ص ) به خالد بن وليد و منذر بن ساوى فرمانرواى بحرين از سوى پادشاه ايران ) . بنگريد : مجموعة الوثائق . . . ( ش 79 ، 57 ، 21 . . . ) . ( 64 ) . بنگريد : مجموعة الوثائق السياسيّة ( ش 372 ) . نيز نهج البلاغة به شرح محمّد عبده ج 3 ( بخش نامه‌ها ) . ( 65 ) . صبح الأعشى ، 6 / 332 . ( 66 ) مجموعة الوثائق . . . ( ش 287 / ألف ) ؛ نهج البلاغة ، نخستين خطبه و برخى خطبه‌هاى ديگر . ( 67 ) . تاريخ آداب اللغة العربيّة ، جرجى زيدان 1 / 136 .